Kamu Kesiminin Kapsamı Nedir? Kökenlerden Geleceğe Samimi Bir Yolculuk
Hadi gel, kahveni kap ve beraber düşünelim: “Kamu kesiminin kapsamı nedir?” sorusu kulağa teknik geliyor olabilir ama aslında evde yaktığın ışığın fiyatından, telefondaki e-Devlet şifreni hatırlamana kadar uzanan bir hikâye bu. Ben bu konuyu tutkuyla seviyorum; çünkü kamu dediğin şey, hayatımızın görünmez altyapısı. Bugün kökenlerini yoklayalım, bugüne bakan penceresini açalım ve yarına dair tahminlerle ufkumuzu biraz zorlayalım.
Kamu Kesiminin Çekirdeği: Nereden Başlar, Nereye Kadar Gider?
Kamu kesimi en dar haliyle merkezi yönetim, yerel yönetimler ve sosyal güvenlik kurumlarından oluşan “genel yönetim”i kapsar. Buna bakanlıklar, valilikler, belediyeler, il özel idareleri, SGK benzeri kurumlar dâhildir. Bir halka genişlediğinde, kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT’ler), üniversiteler, kamu hastaneleri, düzenleyici-denetleyici kurumlar (enerji, rekabet, bankacılık gibi) ve kamu tarafından finanse edilip kamu hizmeti sunan diğer yapılar da resme eklenir. Daha da dış halkada, kamu-özel işbirliği (KÖİ) projeleri, imtiyaz sözleşmeleri ve kamusal bir görevi yerine getiren özel kuruluşlar vardır. Yani kapsam, dar tanımdan geniş tanıma doğru açıldıkça, “devletin doğrudan yaptığı” ile “devlet adına yaptırdığı” işler birlikte düşünülür.
Dar Kapsam vs. Geniş Kapsam
Dar kapsam bütçeden beslenen klasik kurumları; geniş kapsam ise kamusal görevi üstlendiği için özel nitelikte olsa da kamu kurallarıyla yürüyen alanları içerir. Su, elektrik, ulaştırma, atık yönetimi gibi doğal tekel eğilimi gösteren sektörler bu yüzden çoğu ülkede kamu denetimine güçlü biçimde bağlıdır.
Kökenlere Kısa Bir Yolculuk: Devlet, Toplum ve Hizmet
Kamu kesiminin hikâyesi, devletin “güvenlik ve adalet” sağlamakla yetinmediği, eğitimi, sağlığı, altyapıyı da omuzladığı dönemlerde güçlenir. Bizde Tanzimat’la hızlanan kurumsallaşma, Cumhuriyet’in erken yıllarında kalkınma hedefiyle kurulan KİT’ler ve sosyal devletin yükselişiyle genişledi. 1980’lerden sonra özelleştirmelerle rol yeniden tanımlandı: Devlet, “işletmekten” ziyade “düzenleyen-denetleyen” aktöre evrildi. Ama dikkat: Kapsam küçülmedi, biçim değiştirdi. Bazı hizmetler piyasaya devredildi, fakat kamusallık niteliği —erişilebilirlik, kalite, hesap verebilirlik— korunması gereken çıpa olarak kaldı.
Bugünün Yansımaları: Görünmez Altyapıdan Dijital Devlete
Bugün kamu kesiminin kapsadığı alanlar, klasik bakanlık-belediye ikilisini çok aşıyor. Dijital devlet (e-devlet kapıları, açık veri portalları, bulut altyapıları), afet ve iklim dayanıklılığı (erken uyarı sistemleri, kentsel dönüşüm), sağlık ekosistemi (aile hekimliği, ulusal sağlık verileri), eğitimin dönüşümü (uzaktan eğitim platformları), finansal istikrar (bankacılık ve ödeme sistemlerinin regülasyonu) gibi alanlar artık kamu kapsamının kalbinde. Üstelik siber güvenlikten yapay zekâ etik ilkelerine kadar uzanan yeni sınır çizimleri yapılıyor.
Gri Alanlar: Kamu Hizmeti Görevini Kim Üstleniyor?
Bir şehir hastanesini özel bir şirket inşa edip işletebilir; ama erişim, kalite ve fiyatı kamu belirler. Benzer şekilde şehir içi ulaşımda özel otobüsler çalışsa da hat, tarife ve standartlar kamunun şemsiyesi altındadır. Bu gri alanlar, “kamu kapsamı”nın sadece sahiplik değil, görev ve sorumluluk üzerinden tanımlandığını hatırlatır. Kimin işlettiğinden ziyade, kimin adına ve hangi kurala göre işlediği belirleyicidir.
Hesap Verebilirlik ve Ölçülebilirlik
Kamu kapsamı genişledikçe hesap verebilirlik mekanizmaları da genişler: bütçe saydamlığı, performans göstergeleri, denetim raporları, açık veri setleri, vatandaş geri bildirim kanalları… “Kapsama giren her şey” yalnızca hizmet sunmaz; gerekçesini açıklar, maliyetini görünür kılar, etkisini ölçer. İşte burada modern kamu yönetiminin esası yatar.
Beklenmedik Bağlantılar: Kamu Kesimi ve Günlük Hayatın Sürpriz Köşeleri
Kamu kapsamını düşünürken akla uzay programları, ulusal yapay zekâ stratejileri, tarımsal su yönetimi, gıda güvenliği, hatta oyun sektörü teşvikleri bile gelebilir. Neden? Çünkü kamusal etki, yalnızca “klasik” hizmetlerde değil, ekonominin yeni sınırlarında da belirleyici. Örneğin:
- Veri altyapısı: Ulusal veri merkezleri, kişisel verinin korunması, açık veri politikaları.
- Yeşil dönüşüm: Emisyon ticareti, binalarda enerji verimliliği standartları, sürdürülebilir ulaşım.
- Dijital içerikler: E-sporun vergilendirilmesi, telif düzenlemeleri, çevrimiçi platformların kullanıcı güvenliği.
- Kırsal lojistik: Dronla ilaç/numune taşımacılığına izin ve standart getirilmesi.
Bunların her biri, “kamu kapsamı”nın hızla değişen ihtiyaçlar karşısında esnediğini gösteriyor.
Yarın: Kamu Kapsamını Çizecek Üç Büyük Dalga
1) İklim ve Dayanıklılık
Kent selleri, orman yangınları, su kıtlığı… Kamu kapsamı, iklim risklerini önleme-hazırlık-müdahale-iyileştirme döngüsü boyunca genişleyecek. Sigorta piyasalarıyla ortak risk havuzları, afet sonrası veri paylaşımı, doğa tabanlı çözümlerin finansmanı kamu mimarisine yerleşecek.
2) Veri Egemenliği ve Algoritmik Kamu Hizmeti
Yapay zekâ destekli kararlar yaygınlaştıkça, “model açıklanabilirliği, tarafsızlık, hatanın telafisi” gibi ilkeler kamu kapsamının ayrılmaz parçası olacak. Yarın bir belediye, atık toplama rotasını algoritmayla planladığında, bu algoritmanın hesap verebilirliği de kamu sorumluluğudur.
3) Yerelleşen Devlet ve Esnek Şebekeler
Bütün hizmetlerin merkezden yürütülmesi artık ne verimli ne de gerçekçi. Çok düzeyli yönetişim (merkez-bölge-yerel) ve mahalle ölçekli çözümler (enerji kooperatifleri, topluluk bahçeleri, mikro-mobilite) kamu kapsamını daha “yakın ve görünür” kılacak.
Kısa Bir Kontrol Listesi: Bir Alan Kamu Kapsamına Giriyor mu?
- Evrensel yarar var mı? (sağlık, güvenlik, temel erişim)
- Piyasa başarısızlığı söz konusu mu? (doğal tekel, dışsallık, bilgi asimetrisi)
- Hak temelli yaklaşım gerektiriyor mu? (eşitlik, kapsayıcılık)
- Risk yönetimi kamu garantisi olmadan sürdürülemez mi?
Bu sorulara verilen “evet”ler arttıkça, o alanın kamu kapsamına dahil olması daha olasıdır.
Son Söz: Çerçeveyi Birlikte Çizelim
Kamu kesiminin kapsamı sabit bir liste değil; toplumun değerleri, teknolojik imkânlar ve riskler değiştikçe yeniden çizilen canlı bir harita. Sence bu haritada hangi alanlar daha çok yer kaplamalı? Mesela yapay zekâ denetimi merkezi bir kurumda mı olmalı, yoksa sektörel düzenleyicilere mi dağıtılmalı? Ulaşımda veri paylaşımı nerede başlamalı, nerede durmalı? Yorumlarda buluşalım; çünkü bu harita, birlikte konuşunca daha anlamlı.